Nos i zatoki przynosowe stanowią pierwszą linię obrony układu oddechowego, filtrując, ogrzewając i nawilżając wdychane powietrze. Są jednak także narażone na liczne infekcje i stany zapalne, które mogą znacząco obniżyć komfort życia. Dolegliwości takie jak zatkany nos, katar, ból głowy czy problemy z węchem są objawami wielu chorób nosa i zatok przynosowych, które często mają podobne podłoże, ale wymagają zróżnicowanego leczenia. Zrozumienie ich przyczyn i charakterystycznych symptomów jest kluczowe dla skutecznej terapii i zapobiegania poważniejszym powikłaniom.
Nieżyt nosa (katar) – przyczyny, rodzaje i metody leczenia
Nieżyt nosa, potocznie zwany katarem, to jeden z najczęstszych problemów zdrowotnych, z którym zmaga się niemal każdy dorosły. Jest to stan zapalny błony śluzowej nosa, której głównym zadaniem jest produkcja wydzieliny chroniącej organizm przed patogenami. Kiedy ta bariera zostaje naruszona, dochodzi do obrzęku błony śluzowej, co prowadzi do uczucia zatkanego nosa i zwiększonej produkcji śluzu.
Możemy wyróżnić kilka rodzajów nieżytu nosa:
- ostry nieżyt nosa (infekcyjny) – najczęściej spowodowany przez infekcje wirusowe (np. rinowirusy, adenowirusy) lub rzadziej infekcje bakteryjne. Objawy takie jak katar (początkowo wodnisty, potem gęstszy), zatkany nos, kichanie i ogólne złe samopoczucie narastają szybko i zazwyczaj ustępują samoistnie w ciągu 7–10 dni. W przypadku nadkażenia bakteryjnego wydzielina z nosa może stać się ropna,
- przewlekły nieżyt nosa – rozpoznaje się go, gdy objawy utrzymują się przez co najmniej 12 tygodni. Może być wynikiem nieleczonych infekcji, działania czynników drażniących (takich jak dym tytoniowy, suche powietrze, zanieczyszczenia), a także wad anatomicznych, np. skrzywiona przegroda nosa czy polipy nosa. Często towarzyszy mu upośledzenie węchu,
- alergiczny nieżyt nosa – to reakcja układu odpornościowego na alergeny (np. pyłki roślin, roztocza, sierść zwierząt). Główne objawy to napadowe kichanie, świąd nosa, wodnista wydzielina z nosa, uczucie zatkanego nosa oraz łzawienie oczu. Alergiczny nieżyt nosa może mieć charakter sezonowy lub całoroczny,
- suchy zanikowy nieżyt nosa – powoduje przesuszenie i ból błony śluzowej nosa, co może prowadzić do powstawania strupów i krwawienia z nosa. Przyczyną bywa długotrwałe działanie czynników drażniących, a także nadużywanie kropli do nosa obkurczających błonę śluzową.
Leczenie zapalenia błony śluzowej nosa często opiera się na łagodzeniu objawów. W przypadku infekcji wirusowych zaleca się nawilżanie błony śluzowej nosa (np. roztworem soli fizjologicznej), leki przeciwbólowe i przeciwzapalne. Alergiczny nieżyt nosa wymaga unikania alergenów, stosowania leków antyhistaminowych i donosowych glikokortykosteroidów. W przypadku przewlekłego nieżytu nosa, zwłaszcza związanego z wadami anatomicznymi, jedną z możliwych opcji terapeutycznych może być leczenie zabiegowe lub chirurgiczne, dobierane indywidualnie w zależności od przyczyny i nasilenia objawów.
Zapalenie zatok przynosowych – ból i ucisk w obrębie twarzy
Zapalenie zatok przynosowych to kolejna najczęściej występująca choroba nosa i zatok. Polega na stanie zapalnym błony śluzowej zatok przynosowych, czyli wypełnionych powietrzem przestrzeni w kościach twarzoczaszki, połączonych z jamą nosową. Zapalenie zatok może mieć charakter ostry lub przewlekły.
| Cecha | Ostre zapalenie zatok przynosowych | Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych |
|---|---|---|
| Czas trwania | Do 4 tygodni | Powyżej 8 tygodni |
| Główna przyczyna | Infekcja wirusowa (najczęściej, przeziębienie), rzadziej bakteryjna | Alergie, czynniki drażniące, polipy nosa, wady anatomiczne, nawracające infekcje |
| Nasilenie objawów | Zwykle nagłe i intensywne | Mniej nasilone, ale stałe i uciążliwe |
| Charakter wydzieliny | Początkowo wodnista, później gęsta, śluzowo-ropna | Często zielona lub żółta, śluzowo-ropna |
| Dominujące objawy | Silny ból głowy i twarzy (nasilający się przy pochylaniu), zatkany nos, gorączka, wydzielina z nosa, upośledzenie węchu | Uczucie zatkanego nosa, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, pogorszenie węchu, dyskomfort w okolicy oczodołów i policzków, nieświeży oddech, przewlekły kaszel |
Ostre zapalenie zatok przynosowych jest często powikłaniem przeziębienia. Jeśli infekcja wirusowa nie ustępuje, może dojść do nadkażenia bakteryjnego. Leczenie zapalenia polega na podawaniu leków przeciwbólowych, przeciwzapalnych, obkurczających błonę śluzową oraz płukaniu nosa roztworem soli fizjologicznej. W przypadku infekcji bakteryjnej trwającej powyżej 10 dni lub z wysoką gorączką, rozważana może być antybiotykoterapia.
Przewlekłe zapalenie zatok wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym błony śluzowej nosa i zatok, prowadzącym do jej obrzęku i przerostu. Objawy zapalenia są mniej intensywne, ale bardziej uciążliwe i długotrwałe. Terapia obejmuje leki, regularne płukanie zatok roztworem soli fizjologicznej, a niejednokrotnie leczenie chirurgiczne, mające na celu poprawę drożności nosa i usunięcie przyczyn rozwoju choroby, np. korektę przegrody nosowej.
Polipy nosa – nienowotworowe rozrosty
Polipy nosa to miękkie, bezbolesne rozrosty błony śluzowej, które najczęściej pojawiają się w jamie nosowej lub w zatokach przynosowych. Kształtem przypominają krople wody lub winogrona i mają charakter nienowotworowy. Dokładne przyczyny ich powstawania nie są w pełni poznane, ale często wiąże się je z przewlekłym zapaleniem zatok przynosowych, astmą czy zaburzeniami funkcji nabłonka.
Objawy polipów nosa pojawiają się, gdy zmiany osiągną większe rozmiary i zaczynają utrudniać swobodne oddychanie. Mogą obejmować:
- uczucie zatkanego nosa (trwała niedrożność nosa),
- surowicza lub ropna wydzielina z nosa,
- pogorszenie węchu i smaku, a nawet jego całkowita utrata (zaburzenia węchu),
- bóle głowy (zwłaszcza w okolicy czoła i oczu),
- chrapanie,
- nawracające infekcje zatok i górnych dróg oddechowych.
Leczenie polipów początkowo opiera się na podawaniu donosowych leków przeciwzapalnych (glikokortykosteroidów), które mają na celu zmniejszenie ich rozmiaru. W przypadku braku poprawy lub znacznego upośledzenia drożności nosa, konieczne może być leczenie chirurgiczne (polipektomia), polegające na usunięciu polipów, często z wykorzystaniem technik endoskopowych.
Inne istotne schorzenia i ich objawy
Poza wymienionymi, istnieje szereg innych problemów wpływających na zdrowie nosa i zatok, m.in.:
- krwawienia z nosa (epistaksis) bywają spowodowane suchym powietrzem, urazami, wysokim ciśnieniem krwi, a czasem infekcjami. Zazwyczaj są niegroźne i łatwe do zatrzymania,
- skrzywiona przegroda nosa jest częstą wadą anatomiczną, która może utrudniać drożność nosa, zwiększać podatność na zapalenia błony śluzowej i zatok, oraz powodować uczucie zatkanego nosa. W wielu przypadkach wymaga korekcji chirurgicznej (septoplastyki) w celu przywrócenia swobodnego przepływu powietrza,
- przerost małżowin nosowych to powiększenie struktur wewnątrz nosa, które również prowadzi do niedrożności nosa i problemów z oddychaniem, często leczone chirurgicznie (konchoplastyka).
Diagnostyka chorób nosa i zatok – kiedy zgłosić się do lekarza?
Ze względu na podobieństwo objawów wielu chorób nosa i zatok, kluczowa jest dokładna diagnostyka. W przypadku utrzymujących się dolegliwości (szczególnie tych trwających dłużej niż 7–10 dni, intensywnych bólów głowy czy ropnej wydzieliny z nosa), należy skonsultować się z lekarzem laryngologiem. Diagnostyka choroby zatok i nosa opiera się na szczegółowym wywiadzie, badaniu jamy nosa i gardła, a także badaniach dodatkowych, takich jak endoskopia nosa, badania obrazowe (RTG, tomografia komputerowa zatok) czy testy alergiczne. Wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia pozwala uniknąć powikłań i znacząco poprawić jakość życia pacjenta.